Provincie gaat meer grond kopen, slim omgaan met schaarse ruimte

REGIO > “Utrecht heeft de grootste opgaven, maar de minste ruimte,” vat Jan Dijkstra, teamleider Grondzaken, kernachtig samen. Daarom voeren we als provincie strategisch grondbeleid. Want voor een nieuw hoogspanningsstation, woningen, natuur of weguitbreidingen is simpelweg ruimte nodig. Schaarse ruimte.

Grond in Nederland is veel duurder dan in omringende landen. Dat komt bijvoorbeeld door toenemende schaarste, verstedelijking en de groeiende vraag naar ruimte voor de energietransitie, natuur en landbouw. En juist in een kleine, centraal gelegen provincie als Utrecht, met veel veenweidegebied, is de druk groot. “En de ruimte die er nog is, ligt veelal in het landelijk gebied: grond met een eigenaar, een geschiedenis en vaak een grondgebonden agrarisch familiebedrijf.” 

Als provincie moeten we daarom vooruitkijken om toekomstige opgaven ruimte te geven en om werkzaamheden überhaupt uit te kunnen voeren. “Als je weet dat een kruispunt over enkele jaren vergroot moet worden, is het verstandig om de naastgelegen grond vast te kopen wanneer de mogelijkheid zich voordoet.” Zo kochten we bijvoorbeeld grond voor de N413 bij Soestduinen en voor een veiligere N221 bij Eemnes.

Strategische grondvoorraad

Als provincie zijn we regelmatig tijdelijk eigenaar van grond, maar bezit is nooit een doel op zich. Provinciale grondposities gebruiken we vooral om plannen voor natuur, water, klimaat en duurzame landbouw mee mogelijk te maken. Grond kunnen we aankopen, verkopen, verpachten of ruilen. Ook hebben we een strategische grondvoorraad. Met deze grondbank van momenteel 100 hectare was Utrecht voorloper in Nederland. Inmiddels zijn ook de eerste percelen weer verkocht via deze grondbank. 

“Sinds 2018 hebben we ook een natuurcompensatiebank van ruim 45 hectare. Daarmee compenseren we natuur wanneer die op andere plekken moet wijken, bijvoorbeeld voor de aanleg van een nieuwe N-weg.” Ook verpachten we zo’n 1000 hectare landbouwgrond, totdat duidelijk is voor welke opgaven deze percelen het beste ingezet kunnen worden. 

Door als verpachter voorwaarden te stellen voor bodem- en natuurbeheer, of door specifieke doelgroepen voorrang te geven, dragen we bij aan natuurdoelen en een duurzamere landbouwsector. In 2026 werden op deze manier 65 nieuwe pachtcontracten uitgegeven, waarvan 24 aan jonge boeren en 16 aan agrariërs die in omschakeling zijn naar biologische landbouw of al biologisch boeren.

Transparant en overwogen

Alle provinciale grondzaken vereisen zorgvuldig maatwerk. “Het is wettelijk vastgelegd dat we transparant en rechtmatig moeten handelen. Ongeoorloofde staatssteun of verstoring van de vrije markt is simpelweg verboden.” Marktconforme voorwaarden vormen altijd de basis - voor elke aankoop, verkoop, (ver)huur, (erf)pacht of (tijdelijk) beheer van grond door de provincie. We laten bij elke aan- of verkoop ook altijd een onafhankelijke en deskundige taxatie uitvoeren en blijven met onze biedingen dichtbij die (marktwaarde)taxatie of referentieprijs op basis van omliggende gronden.

Daarnaast kunnen kopers of verkopers worden gescreend en wordt bij alle uitgiften van grond het gelijkheidsbeginsel toegepast. Dat betekent dat grondverkopen, kavelruilen en verpachting via een openbare selectieprocedure verlopen. Over grote grondaankopen, of impactvolle kwesties als onteigening, moet altijd door Provinciale Staten in het openbaar besloten worden. “Als overheid is het ontzettend belangrijk om betrouwbaar en zorgvuldig te zijn. Daarom voeren we ook regelmatig risicoanalyses uit. Juist ook omdat het om belastinggeld gaat wil je weten of er bijvoorbeeld asbest in een pand of verontreiniging in grond zit.”

Samenwerking

Het Utrechts landelijk gebied kent een lange traditie van samenwerking tussen natuur- en landbouworganisaties, lokale overheden en inwoners. En dat zie je tegenwoordig ook terug in het grondbeleid bij de gebiedsprocessen, kavelruilen of pachtovereenkomsten. Door als provincie bijvoorbeeld steeds vaker meerjarige pachtcontracten aan te bieden, bieden we agrariërs meer perspectief. Want door grond langer in gebruik te krijgen is het voor hen interessanter goed voor de grond te zorgen én kunnen ze soms aanspraak maken op bepaalde natuursubsidies. Ook worden alle pachtovereenkomsten en -voorwaarden wettelijk getoetst door de grondkamer: een onafhankelijk bestuursorgaan dat toezicht houdt op pacht, in het belang van de landbouwsector. 

En met kavelruil zoeken we samen met grondeigenaren naar een betere verdeling van grondposities, om zo natuur- en landbouwdoelen te dienen. Als provincie brengen we dan onze ruil- en natuurgronden in. Zo werd met vier eerdere kavelruilen in Kromme Rijn Oost, waar 14 partijen aan meewerkten, de natuur met tientallen hectare versterkt én kon een agrarisch familiebedrijf doorboeren op een nieuwe plek. Dit jaar verwachten we nog enkele kavelruilen te voltooien.

“Zo laten we met ons grondbeleid zien dat we natuur en landbouw tegelijkertijd kunnen helpen. En ook bij andere urgente maatschappelijke uitdagingen als netcongestie, mobiliteitsvraagstukken of woningnood, kan strategisch grondbeleid een belangrijk onderdeel van de oplossing zijn.” 

De komende jaren verwachten we dan ook meer strategische grond aan te kopen. Zowel als ruilgrond voor de verschillende gebiedsprocessen rond Natura 2000-gebieden, als voor andere provinciale opgaven.